Hvenær ber að kæra starfsfólk vegna mismunar

Að upplifa óréttlæti á vinnustað getur verið djúpstæð og sársaukafull reynsla. Þegar þessi upplifun tekur á sig mynd mismununar, getur það haft alvarlegar afleiðingar fyrir velferð þína og starfsframa. Enginn ætti að þurfa að sætta sig við mismunun og það er mikilvægt að vita hvenær og hvernig eigi að bregðast við. Þessi grein er ætluð þér sem hefur ef til vill lent í slíkum aðstæðum og spyrð þig: Hvenær ber að kæra starfsfólk vegna mismunar? Við ætlum að leiðbeina þér í gegnum þetta flókna ferli, styrkja þig í rétti þínum og sýna þér leiðina fram á við.

Hvað telst til mismununar samkvæmt íslenskum lögum?

Mismunun getur tekið á sig margar myndir og það er grundvallaratriði að þekkja skilgreininguna samkvæmt íslenskum lögum. Hún er bannfærð á grundvelli kynferðis, kynhneigðar, kynvitundar, kyntjáningar, kyneinkenna, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis, fötlunar, aldurs eða annarrar stöðu. Hún felst í því að einstaklingur eða hópur fær lakari meðferð en annar í sambærilegum aðstæðum.

Dæmi um mismunun á vinnustað:

• Starfsmaður fær ekki stöðuhækkun vegna aldurs eða kynferðis, þrátt fyrir hæfni.
• Kona fær lægri laun en karlmaður í sama starfi með sambærilega reynslu og menntun.
• Starfsmaður með fötlun er beittur mismunun við ráðningar eða í daglegum störfum.
• Niðrandi ummæli eða atferli vegna þjóðernisuppruna, trúar eða kynhneigðar.

Það er ekki alltaf auðvelt að greina mismunun, en ef þú hefur grun um að þú sért beitt/ur óréttlæti á slíkum grundvelli, er mikilvægt að taka það alvarlega.

Mikilvægi skráningar og gagna

Fyrsta og mikilvægasta skrefið þegar þú upplifir mismunun er að skrá niður allar upplýsingar. Hugsaðu um þetta eins og dagbók yfir atvikin. Þetta er gull í bogann fyrir framhald málsins.

Hvað ættir þú að skrá?

• Dagar og tímar: Hvenær áttu atvikin sér stað?
• Nákvæm lýsing: Hvað gerðist nákvæmlega? Hvaða orð voru notuð? Hvaða gjörðir voru framdar?
• Vitni: Var einhver annar viðstaddur? Hverjir?
• Samskipti: Vistaðu tölvupósta, skilaboð eða önnur skrifleg samskipti sem tengjast atvikunum.
• Fyrri kvartanir: Ef þú hefur áður kvartað, skráðu það niður.
• Hvernig atvikið hafði áhrif á þig: Skrifaðu niður hvernig atvikin hafa haft áhrif á þína líðan og vinnuframlag.

Góð gagnaöflun er undirstaða hvers kyns kæruferlis og eykur líkur þínar á að sýna fram á mismunun.

Fyrstu skrefin – innri ferlar vinnustaðarins

Oft er mælt með því að reyna að leysa málið innanhúss fyrst. Þetta ferli getur verið minna formlegt og stundum fljótlegra, ef vilji er fyrir hendi.

Hvert geturðu leitað innanhúss?

• Næsti yfirmaður: Ef vandamálið er ekki yfirmaðurinn sjálfur.
• Mannauðsdeild (HR): Ef vinnustaðurinn er með slíka deild. Þeir eiga að vera óháðir og hlutlausir.
• Trúnaðarmaður eða verkalýðsfélag: Þitt stéttarfélag getur veitt þér ráðgjöf og stuðning.

Það er mikilvægt að muna að þú ert ekki ein/n í þessu. Þessir aðilar eiga að vera þér til aðstoðar. Ef þessi innri ferli skila ekki árangri, eða ef þú treystir því ekki að þeim verði fylgt eftir, er kominn tími til að íhuga næstu skref.

Hvenær er rétti tíminn til að kæra?

Ákvörðunin um hvenær ber að kæra starfsfólk vegna mismunar er persónuleg, en það eru ákveðnar vísbendingar og lagalegir frestir sem þú ættir að hafa í huga.

• Þegar innri ferlar hafa verið reyndir og mistekist: Ef þú hefur reynt að leysa málið innanhúss án árangurs.
• Ef brotið er alvarlegt: Stundum er brotið svo alvarlegt að það er óraunhæft að ætlast til innri lausnar.
• Tímamörk: Mikilvægt er að hafa í huga að það eru tímamörk fyrir kæru í mismununarmálum. Til dæmis er frestur til að senda kæru til Kærunefndar jafnréttismála sex mánuðir frá því að atvik varðaði kærandann. Það er því mikilvægt að draga ekki úr of lengi.
• Þegar þú ert tilbúin/n: Að kæra getur verið erfitt ferli. Gakktu úr skugga um að þú sért tilbúin/n til að takast á við það.

Hvar er hægt að kæra mismunun?

Það eru nokkrar leiðir til að fara með mismununarmál ef innri ferlar vinnustaðarins dugðu ekki:

• Kærunefnd jafnréttismála: Þetta er líklega fyrsti viðkomustaðurinn fyrir flesta. Hún fjallar um kærur vegna meintrar mismununar á grundvelli kynferðis.
• Kærunefnd jafnréttis- og félagsmála: Hún fjallar um kærur sem varða mismunun á grundvelli annarra þátta en kynferðis (t.d. fötlunar, kynhneigðar, þjóðernis).
• Dómstólar: Í alvarlegri málum, eða ef kærunefndarúrskurðum er ekki framfylgt, gæti verið nauðsynlegt að leita til dómstóla.
• Stéttarfélagið þitt: Stéttarfélög eru oft með lögfræðinga sem geta veitt aðstoð og tekið málið fyrir þína hönd.

Að standa með sjálfum sér – Hvernig lögfræðingur getur hjálpað

Kæruferlið getur verið flókið og krefjandi, bæði lagalega og tilfinningalega. Að hafa lögfræðing sér við hlið getur skipt sköpum. Lögfræðingur getur:

• Metið stöðu þína: Greint hvort þú hefur sterkt mál og ráðlagt um bestu leiðina fram á við.
• Aðstoðað við gagnaöflun: Leiðbeint þér um hvaða gögn eru mikilvæg og hvernig eigi að tryggja þau.
• Útbúið kæru: Séð um öll formsatriði og skrifað kæruna fyrir þig á faglegan hátt.
• Fulltrúi þinn: Talað fyrir þig við vinnuveitanda, stéttarfélag, kærunefndir eða dómstóla.
• Veitt stuðning: Verið þér til staðar allan tímann og svarað spurningum þínum.

Það er vald í því að þekkja rétt sinn og geta brugðist við. Ekki láta óréttlæti ganga yfir þig. Þú átt rétt á að vinna í öruggu og jöfnu umhverfi.

Að upplifa mismunun er aldrei þér að kenna og það er mikilvægt að standa með sjálfum sér. Þú hefur rétt á að sækja rétt þinn og það eru leiðir til þess. Að grípa til aðgerða snýst um að verja velferð þína og skapa betra vinnuumhverfi fyrir alla. Ef þú ert í vafa um næstu skref eða þarft aðstoð við að meta stöðu þína, er fyrsta skrefið að leita ráðgjafar. Hafðu samband við lögmann um kæruferlið til að fá faglega leiðsögn og tryggja að réttur þinn sé virtur.