Aðilar geta samið um umgengni: hvar liggja mörkin

Að skilja lögfræðilegan ramma um umgengni barna eftir skilnað eða sambúðarslit er einn mikilvægasti þátturinn í því að tryggja velferð barna. Þegar foreldrar standa frammi fyrir því að þurfa að semja um framtíð umgengni barnsins síns, getur ferlið verið flókið og tilfinningaþrungið. Mikilvægt er að foreldrar átti sig á því að aðilar geta samið um umgengni en jafnframt þurfa þeir að vita hvar mörkin liggja. Þessi grein er ætluð til að veita yfirsýn og leiðbeiningar til foreldra sem eru í samningsferli, til að aðstoða þá við að ná sem bestum árangri fyrir barnið sitt og fjölskylduna alla. Að ná góðum samningi snýst ekki bara um að deila tíma, heldur um að byggja upp stöðugt og öruggt umhverfi fyrir barnið í framtíðinni.

Réttur barnsins og lagalegur rammi

Íslensk lög, sérstaklega Barnalög nr. 92/2003, leggja áherslu á að allar ákvarðanir sem varða börn skulu teknar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Þetta er grundvallarreglan um “barnsins bestu”. Hún þýðir að þótt foreldrar hafi víðtækt svigrúm til að semja um umgengni og forsjá, mega slíkir samningar aldrei ganga gegn hagsmunum barnsins. Samningar sem eru í hrópandi ósamræmi við þessa reglu geta verið ógiltir eða þeim hafnað af sýslumanni eða dómstólum.

Meginreglan um barnsins bestu

Hvað felur hugtakið “barnsins bestu” í sér í reynd? Þetta er ekki einföld formúla heldur samheiti yfir marga þætti sem þarf að hafa í huga: stöðugleika, öryggi, þarfir barnsins miðað við aldur og þroska, tengsl þess við báða foreldra, möguleika á að viðhalda vináttu og áhugamálum, og almenna líðan. Foreldrar sem semja um umgengni verða að spyrja sig, á hverju stigi, hvort lausnin sem þeir eru að setja fram sé í raun það besta fyrir barnið. Þetta felur í sér að horfa framhjá eigin tilfinningum og þörfum og setja barnið í fyrsta sæti.

Samskipti foreldra og samráð

Barnalögin kveða á um að foreldrar beri sameiginlega ábyrgð á barni sínu, jafnvel eftir sambúðarslit. Þetta þýðir að foreldrar eiga að halda áfram að hafa samráð um mikilvæg málefni er varða barnið, s.s. heilsu, skólagöngu og uppeldi. Góð samskipti milli foreldra eru grundvallaratriði til að umgengnisamningur virki í reynd og sé barninu fyrir bestu. Ef samskiptin eru erfið, gæti verið ráðlegt að leita utanaðkomandi aðstoðar, svo sem sáttamiðlunar, til að brúa bilið.

Praktísk atriði í samningsgerð

Þegar foreldrar eru að semja um umgengni, er mikilvægt að huga að fjölmörgum praktískum atriðum sem geta haft áhrif á framkvæmd samningsins og velferð barnsins.

Sveigjanleiki og skýrleiki

Góður umgengnisamningur þarf að vera bæði skýr og sveigjanlegur. Skýrleiki kemur í veg fyrir misskilning og deilur um framkvæmd. Hann ætti að kveða á um tímasetningar, staðsetningar, hvernig samskiptum verði háttað á milli heimilanna, og hvernig fríum og hátíðum verði skipt. Hins vegar er einnig mikilvægt að samningurinn sé sveigjanlegur. Lífskjör breytast, börn eldast og þarfir þeirra þróast. Gott er að hafa ákvæði um endurskoðun samningsins eða möguleika á aðlögun ef aðstæður breytast.

Að taka mið af aldri og þroska barnsins

Umgengnisreglur sem henta smábarni henta sjaldan unglingi. Samningurinn ætti að endurspegla aldur og þroska barnsins. Ung börn þurfa meiri stöðugleika og reglusemi, og lengri aðskilnaður frá öðru foreldrinu getur verið erfiður. Eldri börn og unglingar kunna að hafa eigin skoðanir og þarfir varðandi umgengni, og mikilvægt er að hlusta á þær og taka tillit til þeirra, þótt endanleg ákvörðun sé alltaf í höndum foreldra.

Algengar gildrur og hvernig á að forðast þær

Nokkrar algengar gildrur geta birst í samningsferli um umgengni. Ein er að nota barnið sem vopn í deilum foreldra. Þetta er skaðlegt fyrir barnið og verður að forðast það með öllum ráðum. Önnur gildra er að gera óraunhæfa samninga sem erfitt er að framfylgja eða sem valda óþarfa streitu. Dæmi um þetta gætu verið of flókin tímaáætlanir eða kröfur um stöðug ferðalög barnsins. Lykillinn að því að forðast þessar gildrur er opinn og heiðarlegur samræður foreldra, með hagsmuni barnsins að leiðarljósi.

Þegar samningar duga ekki til

Þrátt fyrir bestu fyrirætlanir foreldra getur það gerst að ekki náist samkomulag eða að samningur sem gerður hefur verið virki ekki í framkvæmd. Í slíkum tilvikum er mikilvægt að vita hvert hægt er að leita.

Aðstoð sýslumanns eða dómstóla

Ef foreldrar ná ekki saman um umgengni, geta þeir leitað til sýslumanns og farið fram á úrskurð um umgengni. Sýslumaður mun þá taka ákvörðun um umgengni með hagsmuni barnsins að leiðarljósi, oft eftir að hafa reynt sáttamiðlun. Ef úrskurður sýslumanns er ekki virtur eða foreldrar eru ósáttir við hann, er hægt að vísa málinu til dómstóla. Það er þó alltaf æskilegast að foreldrar nái sjálfir samkomulagi, þar sem slíkir samningar eru líklegri til að standast og verða barninu fyrir bestu.

Lögfræðiráðgjöf

Í samningsferlinu, og sérstaklega ef upp koma ágreiningar, getur lögfræðiráðgjöf verið ómetanleg. Lögfræðingur getur útskýrt lagalegan ramma, aðstoðað við samningsgerð, bent á mögulegar gildrur og veitt leiðbeiningar um næstu skref ef samkomulag næst ekki. Hann getur einnig tryggt að samningurinn sé skýr, réttur og haldi í framtíðinni.

Að semja um umgengni er flókið ferli sem krefst þolinmæði, skilnings og umfram allt, áherslu á velferð barnsins. Með því að skilja hagsmuni barnsins, þekkja lagalegan ramma og huga að praktískum atriðum, geta foreldrar lagt grunn að farsælum umgengnisamningi. Samningur sem er vel ígrundaður, skýr og sveigjanlegur mun styðja við stöðugleika og öryggi barnsins eftir sambúðarslit. Það er mikilvægt að muna að samkomulag um umgengni er eitt mikilvægasta skrefið til að tryggja að börn fái að njóta beggja foreldra sinna. Til að tryggja að samningurinn standist tímans tönn og þjóni hagsmunum barnsins sem best, er nauðsynlegt að leita réttra ráða. Ræddu við sérfræðing áður en samningur er staðfestur.