Samnýting skattþrepa hjóna afnumin árið 2026

Frá og með tekjuárinu 2026 fellur niður heimild hjóna og sambúðarfólks til að samnýta skattþrep. Þetta þýðir í raun skattahækkun hjá pörum þar sem tekjur eru mjög ójafnar — og áhrifin koma fram við álagningu opinberra gjalda árið 2027, þegar gert verður upp vegna tekna ársins 2026. Breytingin var samþykkt með lögum vegna fjárlaga 2026 og ríkið áætlar að hún skili um 2,8 milljörðum króna í auknar tekjur. Það sem færri átta sig á er að millifæranlegur persónuafsláttur milli maka helst óbreyttur — það er allt annar hlutur.

Hvað var samnýting skattþrepa — og hvað fellur niður?

Íslenska tekjuskattskerfið er þrepaskipt: því hærri sem tekjurnar eru, því hærra hlutfall greiðist af þeim hluta launanna sem fer yfir tiltekin mörk. Þegar þrepakerfið var tekið upp árið 2010 fylgdi með sérstök ívilnandi regla fyrir hjón og sambúðarfólk. Hún kom að gagni í einu tilteknu tilviki: þegar annar makinn var kominn upp í efsta þrep en hinn náði ekki að fullnýta miðþrepið. Þá mátti færa ónýtt þrep þess tekjulægri yfir til þess tekjuhærri — með tilteknu hámarki — svo hluti af tekjum efsta makans var skattlagður í lægra þrepi í stað þess hæsta. Reglan var í eðli sínu viðurkenning á því að heimili reka sig sameiginlega, óháð því hvort makinn aflar teknanna.

Í reynd lækkaði þetta heildarskattbyrði para þar sem tekjuskiptingin var ójöfn. Það er einmitt þessi heimild sem nú er felld niður. Löggjafinn rökstuddi breytinguna með því að hún jafni tekjudreifingu og dragi úr kerfi sem gagnist einkum þeim sem hafa hærri tekjur; gagnrýnendur bentu á móti á að hún leggist á fjölskyldur þar sem annar makinn ber meginþunga heimilistekna. Hvor sjónarmiðin sem maður aðhyllist er niðurstaðan sú sama í framkvæmd: pör með ójafnar tekjur bera hærri skatt frá og með tekjuárinu 2026.

Hverja snertir breytingin, og hverja ekki?

Hér skiptir öllu að skilja að afnámið snertir ekki alla sem eru samsköttuð. Það bítur eingöngu þar sem tekjuskiptingin er nógu ójöfn til að samnýtingin hafi yfirhöfuð átt við — það er að segja þegar annar makinn er kominn upp í efsta þrep á meðan hinn nær ekki að fullnýta miðþrepið. Pör með svipaðar tekjur fundu aldrei fyrir samnýtingunni og finna því ekki fyrir afnáminu heldur.

Það er líka rétt að halda til haga því sem ekki breytist. Samsköttun hjóna sem slík er ekki afnumin; hjón og sambúðarfólk telja áfram fram saman og bera til dæmis áfram sameiginlega ábyrgð á skattaskuldum hvort annars. Tekjuskattsprósentan sjálf er óbreytt milli ára og persónuafsláttur og þrepamörk hækka um áramótin líkt og venjulega. Það sem hverfur er þessi eina, afmarkaða tilfærsluheimild milli þrepa.

Sérstaklega er vert að huga að heimilum þar sem tekjuskiptingin er tímabundið ójöfn. Par sem er vanalega með áþekkar tekjur en þar sem annar makinn fer í fæðingarorlof, nám eða tekur sér launalaust leyfi getur allt í einu fallið í þann hóp sem samnýtingin hefði áður gagnast — og finnur því fyrst fyrir afnáminu einmitt á því ári. Þetta er gott að hafa í huga þegar stórar breytingar á vinnu og tekjum eru fram undan á heimilinu, því skattaleg staða getur breyst meira en fólk áttar sig á við fyrstu sýn.

Af hverju var breytingin gerð? Rökin með og á móti

Það hjálpar að skilja hvers vegna löggjafinn valdi þessa leið, því rökin snerta beint hvort maður telur breytinguna sanngjarna. Þeir sem mæltu fyrir afnáminu bentu á að samnýtingin gagnist einkum tekjuhærri heimilum og vinni þannig gegn því markmiði skattkerfisins að jafna tekjudreifingu fremur en að auka hana. Því var einnig haldið fram að fyrirkomulagið gæti aukið kynjahalla, þar sem konur eru að jafnaði með lægri tekjur og bera oftar meginþunga ólaunaðra heimilis- og umönnunarstarfa — og að ríkið eigi ekki að styrkja það mynstur í gegnum skattkerfið.

Á hinn bóginn töldu andstæðingar breytingarinnar að hún vegi að fjölskyldueiningunni og leggist þyngst á þau heimili þar sem annar makinn ber uppi tekjurnar á meðan hinn sinnir börnum eða heimili. Frá þeirra sjónarhóli er samnýtingin einmitt viðurkenning á því að heimilistekjur eru sameiginlegar, og að skattbyrðin eigi að taka mið af heildinni en ekki aðeins einstaklingnum. Hvor sem hefur rétt fyrir sér í grundvallaratriðum er niðurstaðan sú að heimili með ójafna tekjuskiptingu greiða meira frá og með 2026 — og það er sú staðreynd sem skiptir máli þegar heimilisbókhaldið er lagt niður.

Skattþrepin 2026 og hvernig dæmið breytist

Til að sjá hvers vegna afnámið skiptir máli þarf að þekkja þrepin. Fyrir tekjuárið 2026 eru staðgreiðsluhlutföllin — að meðtöldu meðalútsvari — eftirfarandi samkvæmt Skattinum:

Munurinn milli miðþreps og efsta þreps er rúm átta prósentustig. Það er nákvæmlega þarna sem samnýtingin lá: hún leyfði að hluti tekna makans í efsta þrepi (46,29%) væri skattlagður í miðþrepi (37,99%) upp að ónýttu svigrúmi þess tekjulægri. Þegar sú heimild hverfur er allur sá hluti skattlagður í efsta þrepi. Persónuafsláttur ársins 2026 er 72.492 krónur á mánuði, eða 869.898 krónur á ári, og hann dregst frá reiknaðri staðgreiðslu eins og áður.

Hugsum okkur heimili þar sem annar makinn er með laun langt yfir efstu mörkunum en hinn er heimavinnandi með engar skattskyldar tekjur. Fram til ársins 2025 gat slíkt par nýtt ónotað svigrúm þess tekjulausa í miðþrepi til að lækka skatt af efstu tekjum hins. Frá 2026 er það ekki lengur hægt: efstu tekjurnar bera fullan taxta efsta þreps. Því ójafnari sem skiptingin er og því lengra sem hærri makinn nær inn í efsta þrep, þeim mun meira munar. Hjá pari með áþekkar tekjur, þar sem hvorugt fer upp í efsta þrep, er hins vegar enginn munur — því var aldrei neitt ónýtt svigrúm til að færa á milli.

Millifæranlegur persónuafsláttur helst — ekki rugla saman

Þetta er algengasti misskilningurinn í kringum breytinguna, og hann getur valdið óþarfa áhyggjum. Samnýting skattþrepa og millifæranlegur persónuafsláttur eru tveir aðskildir hlutir. Aðeins það fyrra er afnumið. Millifærsla persónuafsláttar — það er þegar makinn sem nýtir ekki allan sinn persónuafslátt lætur hinn nýta afganginn — heldur áfram með óbreyttu sniði.

Fyrir mörg heimili er millifæranlegi persónuafslátturinn í reynd stærri liður en samnýting þrepa nokkru sinni var, því hann nýtist strax þegar annar makinn hefur litlar eða engar tekjur. Þess vegna er mikilvægt að fólk ruglist ekki og haldi að það hafi misst þennan rétt líka. Það hefur það ekki.

Munurinn er í grunninn þessi: samnýting þrepa sneri að því hvaða hlutfall var reiknað af efstu tekjunum, en millifæranlegur persónuafsláttur snýr að fastri frádráttarfjárhæð sem dregst frá skattinum sjálfum. Sá sem hefur engar tekjur nýtir engan persónuafslátt sjálfur, og þá má færa hann yfir til makans. Þessi tilfærsla lifir breytinguna af og verður áfram ein einfaldasta og áhrifaríkasta leiðin fyrir heimili með ójafna tekjuskiptingu til að halda sameiginlegri skattbyrði niðri. Það er því beinlínis rangt að draga þá ályktun að skattkerfið hafi „snúið baki“ við einnar-fyrirvinnu heimilum — annar og oft mikilvægari stuðningur stendur óhaggaður.

Aðrar skattbreytingar heimila árið 2026

Afnám samnýtingar kemur ekki eitt og sér. Um áramótin 2025/2026 tók gildi heil syrpa breytinga sem snerta budduna, og það borgar sig að sjá þær í samhengi:

Tvær þessara breytinga eiga sér ítarlegri umfjöllun hér á vefnum: nýja kílómetragjaldið á öll ökutæki og breyttar reglur um skráningu leigusamninga og skattlagningu leigutekna. Fyrir heimili sem bæði á bíl og leigir út herbergi getur samanlögð áhrif þessara liða vegið þyngra en afnám samnýtingar eitt og sér.

Ástæðan fyrir því að þetta er dregið saman á einn stað er einföld: fólk metur oft hverja breytingu fyrir sig og vanmetur heildaráhrifin. Heimili sem hugsar „samnýtingin var hvort eð er lítil hjá okkur“ gæti samt fundið fyrir umtalsverðri kjaraskerðingu þegar kílómetragjald, breytt leigutekjuskattlagning og afnám ónýtts persónuafsláttar gegn fjármagnstekjuskatti leggjast saman. Þess vegna er skynsamlegt að líta á 2026 sem heildstæða breytingu á skattaumhverfi heimilisins fremur en fjórar aðskildar smáfréttir.

Hvað geta hjón og sambúðarfólk gert?

Breytingin er lögbundin og henni verður ekki breytt á einstaklingsgrundvelli. En það er samt hægt að gera hlutina rétt og forðast bæði of- og vangreiðslu skatts á árinu. Lykillinn er að bregðast við á meðan árið er enn í gangi, því flest svigrúm til að hafa áhrif á útkomuna lokast um leið og tekjuárinu lýkur.

1. 1Endurskoðið nýtingu persónuafsláttar. Gætið þess að tekjulægri makinn nýti millifæranlegan persónuafslátt sinn til fulls — sú heimild stendur óbreytt og skiptir oft meira máli en samnýting þrepa gerði.
2. 2Stillið skattþrep hjá launagreiðendum. Ef þið eruð með fleiri en einn launagreiðanda þarf að tilkynna hverjum þeirra í hvaða þrepi á að reikna, svo ekki myndist skattskuld við álagningu.
3. 3Reiknið raunáhrifin. Notið reiknivél staðgreiðslu Skattsins miðað við ykkar tekjuskiptingu til að sjá hvað breytingin þýðir í krónum fyrir 2026.
4. 4Fáið ráðgjöf ef staðan er flókin. Er tekjuskiptingin mjög ójöfn, rekstur með í spilinu eða fjármagnstekjur umtalsverðar, getur ráðgjöf lögmanns eða endurskoðanda borgað sig margfalt.

Þrjár algengar ranghugmyndir

Umræðan um breytinguna hefur víða verið ónákvæm, og nokkrar rangfærslur eru orðnar lífseigar. Rétt er að taka af skarið um þrjár þeirra sem oftast valda óþarfa áhyggjum eða röngum ákvörðunum.

„Samsköttun hjóna er afnumin.“ Rangt. Samsköttun sem slík stendur. Það er ein afmörkuð heimild — samnýting 2. og 3. þreps — sem fellur niður.

„Ég missi millifæranlega persónuafsláttinn.“ Rangt. Hann er óbreyttur og áfram heimill milli maka, og er fyrir mörg heimili mikilvægari en samnýting þrepa var.

„Þetta snertir öll hjón.“ Rangt. Það snertir aðeins pör með nógu ójafnar tekjur til að annar sé í efsta þrepi og hinn ekki. Pör með áþekkar tekjur finna engan mun á skattbyrði sinni milli ára.

Niðurstaða

Þegar rykið sest snýst þessi breyting ekki um kerfið heldur um tímasetningu. Áhrifin eru ósýnileg allt árið 2026 — staðgreiðslan frá mánuði til mánaðar breytist ekki hjá þeim sem nutu samnýtingar — og birtast fyrst sem hærri álagning sumarið 2027. Það er einmitt þessi seinkun sem gerir breytinguna varasama: heimili sem gerir engar ráðstafanir gæti staðið frammi fyrir óvæntum skattbakreikningi þegar það á síst von á honum. Skynsamlegasta svarið er ekki að bíða eftir álagningunni heldur að fara yfir nýtingu persónuafsláttar og þrepastillingar strax á árinu, meðan enn er hægt að hafa áhrif á útkomuna. Sá sem þekkir stöðu sína fyrir fram breytir óþægilegri uppgötvun í fyrirsjáanlegan lið í heimilisbókhaldinu — og það, fremur en fjárhæðin sjálf, er það sem greinir á milli þess að vera undirbúinn og að vera kominn í vörn.

Fyrirvari: Efni þessarar greinar er almenn upplýsingagjöf og telst ekki lögfræði- eða skattaráðgjöf. Fjárhæðir, þrepamörk og reglur geta breyst og aðstæður hvers heimilis eru ólíkar. Leitaðu ráðgjafar lögmanns eða endurskoðanda um þitt tiltekna mál. Greinin styðst við gildandi heimildir í ágúst 2026.